Iluzja prawdy

Żyjemy w czasach, w których informacja dociera do nas niemal natychmiast. Wystarczy telefon, kilka sekund i możemy przeczytać wiadomość, obejrzeć filmik albo otrzymać ostrzeżenie od znajomego. Problem zaczyna się wtedy, gdy informacja jest nieprawdziwa, ale wygląda wiarygodnie. Jeszcze większym zagrożeniem jest sytuacja, gdy powtarzamy ją tak często, że sami zaczynamy w nią wierzyć.

Hoaxing oznacza oszustwo, mistyfikację lub fałszywą informację, która została przedstawiona w taki sposób, aby wyglądała na prawdziwą. Czasem powstaje dla żartu, wywołania sensacji czy zainteresowania odbiorców, innym razem ma kogoś przestraszyć, skłonić do określonego działania albo przynieść autorowi korzyść.

Fałszywe wiadomości, plotki i celowe oszustwa istniały od dawna. Internet, media społecznościowe i telefony komórkowe sprawiły jednak, że mogą rozprzestrzeniać się znacznie szybciej i docierać do tysięcy, a nawet milionów osób.

Co ważne, osoba przekazująca fałszywą informację nie zawsze chce kogokolwiek oszukać. Często sama wierzy, że przekazuje ważne ostrzeżenie.

Wiele fałszywych informacji wykorzystuje nasze emocje. Szczególnie skuteczny jest strach. „Uważajcie!”, „To bardzo ważne!”, „Pilnie przekaż dalej!”, „Media o tym nie mówią!”, „Ostrzeżcie rodzinę!” – takie komunikaty mają skłonić nas do szybkiego działania. Nie dają czasu na zastanowienie i sprawdzenie źródła.

Człowiek, który otrzymuje informację o rzekomym zagrożeniu, może pomyśleć: A jeśli to prawda? Lepiej ostrzec innych. W dobrej wierze wysyła więc wiadomość rodzinie, znajomym lub publikuje ją w grupie internetowej.

W ten sposób powstaje łańcuszek dezinformacji. Kolejne osoby powielają tę samą treść, często już bez sprawdzania, skąd się wzięła.

Jednym z mechanizmów, który sprzyja takim sytuacjom, jest efekt iluzji prawdy. Polega on na tym, że informacja, którą słyszymy lub widzimy wielokrotnie, zaczyna wydawać się bardziej wiarygodna. Możemy zobaczyć tę samą wiadomość na Facebooku, potem otrzymać ją w komunikatorze, przeczytać na forum i usłyszeć od znajomego. W pewnym momencie pojawia się myśl: Skoro wszyscy o tym mówią, to coś musi w tym być.

Często fałszywa informacja może być częściowo oparta na rzeczywistym wydarzeniu. To sprawia, że trudniej ją rozpoznać. Prawdziwe zdarzenie, prawdziwe zdjęcie czy prawdziwe nazwisko mogą zostać połączone z nieprawdziwym opisem lub wyolbrzymioną historią.

Dezinformacja szczególnie łatwo działa wtedy, gdy jesteśmy przestraszeni, zaniepokojeni albo bardzo czymś zainteresowani. Podobnie może działać obietnica łatwej korzyści. Autorzy mistyfikacji wykorzystują między innymi:

  • strach i poczucie zagrożenia,
  • chęć pomocy innym,
  • ciekawość,
  • zaufanie do znajomych,
  • szacunek do osób przedstawianych jako eksperci lub autorytety,
  • chęć uzyskania korzyści,
  • potrzebę przynależności do grupy,
  • przekonanie, że skoro inni w coś wierzą, to prawdopodobnie jest to prawdą.

Fałszywe informacje dotyczące bezpieczeństwa, zdrowia, dzieci, pracy czy pieniędzy mogą wywoływać szczególnie silne reakcje. Wystarczy wiadomość sugerująca, że wydarzyło się coś niebezpiecznego, aby wiele osób zaczęło ją natychmiast przekazywać. Skutki takiej dezinformacji mogą być realne. U dzieci i dorosłych może powodować niepokój, problemy z koncentracją, trudności ze snem czy obawy przed pójściem do szkoły, pracy albo wyjściem z domu.

Dlatego warto pamiętać: nie każda informacja, która nas przestraszy, jest ostrzeżeniem. Czasem sam strach jest narzędziem, za pomocą którego ktoś chce skłonić nas do działania.

Zatrzymaj się, zanim klikniesz „udostępnij” i zadaj sobie kilka pytań: Kto jest autorem informacji? Czy wiadomość pochodzi z wiarygodnego źródła? Skąd naprawdę pochodzi ta informacja? Czy można dotrzeć do jej pierwotnego źródła? Czy inne wiarygodne źródła potwierdzają tę wiadomość? Samo to, że informacja pojawia się w wielu miejscach, nie oznacza, że jest prawdziwa. Jeżeli wiadomość przede wszystkim straszy, szokuje albo obiecuje niezwykłą korzyść, powinniśmy zachować szczególną ostrożność. Stare zdjęcie lub wiadomość sprzed kilku lat może zostać przedstawiona jako wydarzenie z dnia dzisiejszego.

W świecie szybkich wiadomości największą wartością staje się nie szybkość, lecz umiejętność spokojnego sprawdzania informacji. Hoaxy, plotki i mistyfikacje będą prawdopodobnie nadal istnieć. Zmieniają się tylko narzędzia, którymi można je rozpowszechniać. Dlatego warto pamiętać o prostej zasadzie: Im bardziej informacja nas szokuje, straszy lub zachęca do natychmiastowego działania, tym spokojniej powinniśmy ją sprawdzić.

Bo nieprawda powtarzana wiele razy może zacząć wyglądać jak prawda. A najlepszym sposobem, by nie stać się ogniwem łańcucha dezinformacji, jest zatrzymać się, sprawdzić źródło i dopiero potem zdecydować, czy warto nacisnąć „udostępnij”. Źródła: naukawpolsce.pl/aktualnosci; psychologytoday.com

Renata Bech

Ilustracja poglądowa AI

Miejsce na Twoją reklamę!

guest

0 komentarzy
Najstarsze
Najnowsze Najwięcej głosów
Opublikuj post: