Jest powszechnie występującą rośliną zielną, która od wieków znajduje zastosowanie w medycynie ludowej. Choć przez wielu uznawana jest za pospolity chwast, współczesna fitoterapia coraz częściej zwraca uwagę na jej cenny skład chemiczny oraz szerokie spektrum właściwości prozdrowotnych.
Jasnota purpurowa, nazywana również „martwą pokrzywą”, swoim wyglądem przypomina pokrzywę zwyczajną, jednak – w przeciwieństwie do niej – nie parzy. Jest rośliną jednoroczną osiągającą zazwyczaj od 10 do 25 cm wysokości, choć w niesprzyjających, suchych warunkach może dorastać zaledwie do 7 cm. Posiada rozgałęzioną od nasady, czterokanciastą łodygę, nagą lub owłosioną na krawędziach. Liście są sercowate, ostro zakończone, ząbkowane na brzegach i zazwyczaj nieowłosione. Charakterystyczne ciemnofioletowe kwiaty pojawiają się od kwietnia aż do października. Cała roślina wydziela dość specyficzny, dla wielu osób nieprzyjemny zapach.
Naturalnym siedliskiem jasnoty są miejsca ruderalne – przydroża, przytorza, nieużytki, ogrody, pola uprawne, odłogi czy tereny przemysłowe. Najlepiej rozwija się na glebach żyznych, próchnicznych, przepuszczalnych i umiarkowanie wilgotnych. Mimo że jest uważana za chwast, odgrywa ważną rolę ekologiczną. Jest rośliną miododajną, stanowiącą cenne źródło nektaru dla pszczół i innych owadów zapylających.
W fitoterapii wykorzystuje się przede wszystkim nadziemne części rośliny, zwłaszcza liście i kwiaty, zbierane w okresie kwitnienia. Surowiec można stosować zarówno świeży, jak i suszony.
Właściwości lecznicze jasnoty purpurowej wynikają z obecności licznych substancji biologicznie czynnych. Do najważniejszych należą:
- glikozydy irydoidowe – wykazujące działanie uspokajające i przeciwzapalne,
- flawonoidy – o silnych właściwościach przeciwutleniających i przeciwzapalnych,
- benzoksazynoidy – wspomagające procesy przeciwzapalne,
- antocyjany – odpowiedzialne za działanie antyoksydacyjne,
- kwas arachidonowy – uczestniczący w regulacji procesów zapalnych i przeciwbólowych,
- olejki eteryczne,
- związki śluzowe, garbniki oraz sole mineralne.
Bogaty skład sprawia, że roślina znajduje zastosowanie zarówno w profilaktyce zdrowotnej, jak i jako środek wspomagający leczenie wielu dolegliwości. Flawonoidy, antocyjany oraz benzoksazynoidy skutecznie ograniczają rozwój stanów zapalnych oraz neutralizują wolne rodniki odpowiedzialne za procesy starzenia organizmu. Dzięki temu jasnota może wspierać naturalne mechanizmy obronne organizmu.
Obecne w roślinie glikozydy irydoidowe wykazują łagodne działanie uspokajające. Napary z jasnoty mogą być pomocne w okresach wzmożonego stresu, napięcia nerwowego oraz problemów z zasypianiem.
Jasnota purpurowa wykazuje delikatne działanie rozkurczowe, dlatego bywa stosowana pomocniczo podczas bolesnych miesiączek. W medycynie ludowej wykorzystywano ją również przy obfitych krwawieniach miesiączkowych.
Napar z jasnoty może korzystnie wpływać na przewód pokarmowy. Dzięki działaniu rozkurczowemu pomaga łagodzić:
- wzdęcia,
- uczucie pełności,
- lekkie skurcze jelit,
- niestrawność.
Dzięki właściwościom ściągającym oraz przeciwbakteryjnym jasnota znajduje zastosowanie zewnętrzne. Napary stosowane w postaci okładów lub przemywań wykorzystywano tradycyjnie przy:
- trudno gojących się ranach,
- ropniach,
- drobnych uszkodzeniach skóry,
- zmianach reumatycznych.
W fitoterapii jasnota stosowana jest pomocniczo podczas infekcji górnych dróg oddechowych. Działa przeciwzapalnie i wykazuje łagodne właściwości wykrztuśne, pomagając w usuwaniu zalegającej wydzieliny.
W medycynie ludowej roślina wykorzystywana była również wspomagająco przy nadciśnieniu tętniczym. Należy jednak podkreślić, że obecnie brakuje dobrze zaprojektowanych badań klinicznych potwierdzających skuteczność jasnoty purpurowej w leczeniu nadciśnienia. Z tego względu nie powinna zastępować zaleconej przez lekarza terapii.
Niektóre związki obecne w jasnocie mogą wykazywać aktywność przeciwwirusową. Potrzebne są jednak dalsze badania kliniczne, aby potwierdzić ich znaczenie w praktyce terapeutycznej.
Jasnota purpurowa jest rośliną jadalną. Młode liście charakteryzują się delikatnym, lekko orzechowym smakiem i mogą stanowić wartościowy dodatek do codziennej diety.
Najczęściej wykorzystuje się je do przygotowania:
- sałatek,
- zup,
- pesto,
- zielonych koktajli.
Spożywanie świeżych liści pozwala zachować znaczną część zawartych w nich witamin i związków przeciwutleniających.
Aromaterapia
Obecność olejków eterycznych sprawia, że jasnota purpurowa znajduje także zastosowanie w aromaterapii. Delikatny aromat wykorzystywany jest w celu poprawy samopoczucia i stworzenia atmosfery sprzyjającej relaksowi.
Jak stosować jasnotę purpurową?
Napar
Najprostszą formą wykorzystania rośliny jest przygotowanie naparu.
Przepis:
- 1–2 łyżki suszonego ziela,
- 250 ml wrzącej wody.
Ziele należy zalać wrzątkiem, przykryć i parzyć przez około 10–15 minut. Po przecedzeniu napar można pić 2–3 razy dziennie lub stosować zewnętrznie w postaci okładów.
Ocet z jasnoty purpurowej
Do przygotowania octu należy:
- napełnić połowę słoika świeżym, posiekanym, kwitnącym zielem,
- zalać przegotowaną i ostudzoną wodą z dodatkiem cukru (5 łyżek na 1 litr wody),
- dodać kilka łyżek octu jabłkowego jako starter fermentacji,
- przykryć słoik czystą ściereczką zabezpieczoną gumką.
Codziennie należy mieszać zawartość wyparzoną łyżką. Gdy ziele opadnie na dno, pozostawia się je do fermentacji przez około trzy tygodnie. Następnie ocet przecedza się, przelewa do butelek, pozostawia do sklarowania i ponownie zlewa znad osadu. Gotowy ocet powinien dojrzewać w chłodnym miejscu.
Inne przetwory
Z jasnoty purpurowej można również przygotować:
- nalewki,
- wino ziołowe,
- syropy,
- sok ze świeżych liści.
Na rynku dostępne są także suszone kwiaty oraz gotowe preparaty zielarskie.
Przeciwwskazania i środki ostrożności
Choć jasnota purpurowa uznawana jest za roślinę bezpieczną, jej stosowanie wymaga zachowania ostrożności w kilku sytuacjach:
- ciąża i okres karmienia piersią –zaleca się konsultację z lekarzem,
- dzieci poniżej 12. roku życia – stosowanie wyłącznie po konsultacji z pediatrą,
- alergia na rośliny z rodziny jasnotowatych – istnieje ryzyko wystąpienia reakcji nadwrażliwości,
- przyjmowanie leków przeciwzakrzepowych – zawarte w roślinie flawonoidy mogą wpływać na działanie niektórych leków.
Osoby przewlekle chore oraz przyjmujące leki na stałe powinny przed rozpoczęciem stosowania preparatów z jasnoty purpurowej skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą. Należy pamiętać, że nie powinna zastępować leczenia zaleconego przez lekarza
Źródła: Ute E. Zimmer, Alfred Handel „Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce”; dietetycy.org.pl/jasnota-purpurowa; ogrod.uw.edu.pl/baza-wiedzy/jasnota-purpurowa/
Tekst i zdjęcie: Renata Bech
