Tym razem będzie o planowaniu sukcesji bezdzietnych małżonków. – Jesteśmy bezdzietnym małżeństwem. Mamy mieszkanie i działkę nad jeziorem oraz oszczędności na kontach w banku. Zastanawiamy się co zrobić, aby to z nas, które będzie dłużej żyć nie miało problemów.
Nasi rodzice nie żyją. Ja mam jedną siostrę, która mieszka na Mazurach. Mąż miał czworo rodzeństwa, z tym, że jeden z braci nie żyje; zmarły brat pozostawił jedynego syna. Nie chcielibyśmy, aby to z nas, które pozostanie musiało dzielić się naszym wspólnym dorobkiem z naszymi rodzinami. Co możemy zrobić, aby się zabezpieczyć przed niespodziankami?
Na początek powinni Państwo sporządzić tzw. testamenty wzajemne. Pani powinna w swoim testamencie do dziedziczenia całości spadku po Pani powołać męża. Z kolei mąż powinien w swoim testamencie do dziedziczenia całości spadku po sobie powołać Panią. Testamenty o takiej treści spowodują, że wspólny Państwa dorobek majątkowy pozostanie w rękach tego z małżonków, które przeżyje swojego współmałżonka. Brak natomiast testamentów spowoduje, że rodzina zmarłego małżonka odziedziczy po nim spadek wspólnie z żoną czy mężem. W praktyce często rodzeństwo zmarłego w ramach działu spadku domaga się w takich sytuacjach spłaty ich udziału spadkowego od małżonka pozostającego przy życiu, pomimo, że w żaden sposób nie przyczyniła się do zgromadzenia majątku.
Czyli po śmierci jednego z nas, jeśli sporządzimy testamenty wzajemne, drugie na podstawie testamentu stanie się właścicielem całego naszego wspólnego majątku, bez konieczności chodzenia do sądu?
Odpowiedź nie jest prosta. Tak, drugi małżonek odziedziczy spadek, nie będzie musiał dokonywać jakichkolwiek spłat rodzinie zmarłego małżonka (w przedstawionym przez Panią kręgu rodzinnym zachowek nie przysługuje). Jednak procedury ustalenia spadkobiercy nie można uniknąć. Testament nie jest dokumentem, który pozwoli wpisać się do ksiąg wieczystych mieszkania i działki czy też wypłacić pieniądze z banku. Konieczne będzie przeprowadzenie postępowania spadkowego. Nasze prawo przewiduje dwie możliwości. Procedurę stwierdzenia nabycia spadku można przeprowadzić przed sądem, który wyda postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku przez współmałżonka na podstawie testamentu. Można również zwrócić się do notariusza, który sporządzi akt poświadczenia dziedziczenia. Zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia ma skutki prawomocnego sądowego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku. Na postępowanie sądowe często trzeba czekać wiele miesięcy, natomiast u notariusza sprawę można załatwić praktycznie od ręki.
Trzeba jedynie pamiętać, że każda z ww. procedur wymaga zgromadzenia odpowiednich dokumentów oraz uczestnictwa w czynnościach nie tylko pozostającego przy życiu współmałżonka jako spadkobiercy powołanego w testamencie, ale także osób należących do kręgu spadkobierców ustawowych zmarłego. W Państwa przypadku do kręgu spadkobierców ustawowych oprócz małżonka należą: w stosunku do żony siostra mieszkająca na Mazurach, zaś w stosunku do męża – troje żyjącego rodzeństwa oraz bratanek (syn zmarłego brata).
Czy trzeba będzie zapłacić podatek od spadku, jeśli tak, to ile?
Ustawa z dnia 28 lipca 1983 roku o podatku od spadków i darowizn przewiduje całkowite zwolnienie od podatku od spadków i darowizn dla małżonka dziedziczącego po współmałżonku, niezależnie od składu i wartości spadku. Jest jeden warunek – aby zachować zwolnienie od podatku małżonek – spadkobierca jest zobowiązany zgłosić spadek organowi podatkowemu (naczelnik urzędu skarbowego) w terminie 6 miesięcy od dnia uprawomocnienia się orzeczenia sądu stwierdzającego nabycie spadku (postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku), a jeśli procedura spadkowa była przeprowadzana u notariusza – od dnia zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia.
Czy to już wszystkie formalności?
Oprócz uzyskania jednego z wyżej wskazanych dokumentów stwierdzających spadek i zgłoszenia spadku w urzędzie skarbowym, w Państwa przypadku należy zadysponować w banku środkami zgromadzonymi na nazwisko zmarłego małżonka (spadkodawcy), a nadto złożyć wniosek o wpis spadkobiercy w księgach wieczystych prowadzonych dla mieszkalnia i działki. Wniosek do ksiąg wieczystych można złożyć we własnym zakresie bezpośrednio w sądzie prowadzącym księgę. Po ostatnich zmianach w ustawie – Prawo o notariacie przy składaniu wniosku wieczystoksięgowego można skorzystać z pomocy notariusza, który wniosek przygotuje i złoży, pobierze należne opłaty sądowe i prześle dokumenty do sądu wieczystoksięgowego.
Należy także zwrócić uwagę, że to z Państwa które przeżyje swojego współmałżonka powinno zaplanować sukcesję po sobie, tj. sporządzić nowy testament (gdyż nieżyjący małżonek nie może być spadkobiercą) albo nie sporządzając nowego testamentu – pozostawić ustawowy porządek dziedziczenia wynikający z art.931 i nast. kodeksu cywilnego.
***
Testament
Każda osoba powinna sporządzić własny testament, Kodeks cywilny zakazuje sporządzania testamentów wspólnych. Testament jako rozrządzenie na wypadek śmierci wymaga osobistego działania i nie może być sporządzony przez pełnomocnika. Aby sporządzić testament koniecznej jest posiadanie pełnej zdolności do czynności prawnych, co wyklucza ze zdolności testowania osoby ubezwłasnowolnione oraz małoletnie.
Polskie prawo przewiduje kilka form testamentu (stan prawny na czerwiec 2026 r.):
– testamenty zwykłe, tj. własnoręczny, notarialny, allograficzny – w obecności dwóch świadków i wobec wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starosty, marszałka województwa, sekretarza powiatu albo gminy lub kierownika urzędu stanu cywilnego,
– testamenty szczególne, tj. ustny, podróżny i wojskowy.
W praktyce największe znaczenie mają testamenty własnoręczne i notarialne.
Warto umówić się na testament notarialny, gdyż notariusz podczas spotkania zanim sporządzi dokument wyjaśni skutki prawne zamierzeń testatora i w razie potrzeby zaproponuje rozwiązanie, które pozwoli na pełne urzeczywistnienie jego woli na wypadek śmierci. Ponadto notariusz zaproponuje rejestrację testamentu w Notarialnym Rejestrze Testamentów, co pozwoli na ułatwienie odszukania testamentu po śmierci testatora w razie gdyby dokument papierowy zaginął.
Należy pamiętać, że dopóki testator żyje, sporządzony testament może w każdej chwili odwołać w całości lub też w zakresie jego poszczególnych postanowień. Dzieje się tak najczęściej w razie zmiany sytuacji osobistej lub rodzinnej testatora.
