Bruksizm to zaburzenie polegające na mimowolnym zaciskaniu zębów oraz patologicznym tarciu zębami żuchwy o zęby szczęki. Schorzenie zaliczane jest do parasomnii, czyli grupy zaburzeń pojawiających się lub nasilających podczas snu, zasypiania lub wybudzania. Jednocześnie bruksizm uznawany jest za zaburzenie układu ruchowego narządu żucia.
Choć przez wiele osób traktowany był jako niegroźny nawyk, w rzeczywistości może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych. Szacuje się, że epizody nocnego bruksizmu występują u około 8–13% populacji. Dokładna liczba chorych pozostaje jednak nieznana, ponieważ wielu pacjentów nie otrzymuje właściwej diagnozy. Do specjalistów trafia mniej niż 20% osób dotkniętych tym problemem.
Dwie postacie bruksizmu
Specjaliści wyróżniają dwa podstawowe rodzaje bruksizmu:
- Bruksizm senny (SB – Sleep Bruxism) – występuje podczas snu i często pozostaje niezauważony przez samego pacjenta.
- Bruksizm dzienny (AB – Awake Bruxism) – pojawia się w stanie czuwania i zwykle objawia się nawykowym zaciskaniem zębów, szczególnie w sytuacjach stresowych.
Coraz więcej badań wskazuje również na związek między bruksizmem sennym a obturacyjnym bezdechem sennym. U części pacjentów zaburzenia oddychania podczas snu mogą indukować epizody zgrzytania zębami. Znaczenie mają także predyspozycje genetyczne.
Przyczyny i czynniki ryzyka
Bruksizm ma charakter wieloczynnikowy. Jednym z najważniejszych czynników jest przewlekły stres i przeciążenie emocjonalne. W takich sytuacjach dochodzi do nadmiernej aktywności mięśni odpowiedzialnych za ruchy żuchwy. Mięśnie pozostają stale napięte, co prowadzi do ich przeciążenia i nieprawidłowej pracy.
Do najczęstszych czynników zwiększających ryzyko wystąpienia bruksizmu należą poza tym m.in.:
- pogorszenie stanu zdrowia oraz związany z nim wzrost poziomu lęku;
- predyspozycje genetyczne;
- wady zgryzu;
- nieprawidłowo wykonane wypełnienia, plomby, korony lub protezy;
- dysfunkcje stawów skroniowo-żuchwowych;
- zaburzenia funkcjonowania ośrodków mózgowych kontrolujących pracę żuchwy;
- niedobory składników mineralnych, szczególnie magnezu;
- nerwice i zaburzenia lękowe;
- zmiany w układzie nerwowym;
- używki, takie jak alkohol, papierosy czy narkotyki.
U dzieci bruksizm obserwuje się częściej m.in. podczas przebiegu owsicy, ospy wietrznej oraz niektórych alergii.
Objawy bruksizmu
Pierwsze symptomy często są niespecyficzne i mogą być mylone z innymi schorzeniami. Wielu pacjentów zgłasza się do lekarza dopiero wtedy, gdy pojawiają się dolegliwości bólowe lub uszkodzenia zębów.
Objawy ogólnoustrojowe
Do najczęściej występujących objawów należą:
- bóle głowy, szczególnie poranne;
- bóle karku i pleców;
- bóle uszu;
- szumy uszne;
- zaburzenia słuchu;
- suchość w jamie ustnej (kserostomia);
- przewlekłe zmęczenie.
Objawy ze strony mięśni twarzy i obręczy barkowej
Bruksizm powoduje przeciążenie mięśni żucia, co może prowadzić do:
- przerostu mięśni żwaczy;
- bolesności w okolicy mięśni żucia;
- zwiększonego napięcia mięśni szyi i barków;
- bólu obręczy barkowej oraz kończyn górnych.
Objawy w jamie ustnej
Charakterystyczne są:
- ścieranie powierzchni zębów;
- pękanie szkliwa;
- nadwrażliwość zębów;
- rozchwianie zębów;
- przygryzanie policzków i języka;
- odsłanianie korzeni zębów;
- częste krwawienie dziąseł;
- łamanie się lub utrata zębów.
Objawy dotyczące wzroku i słuchu
Niektórzy pacjenci doświadczają także:
- bólu w okolicy oczodołów;
- nieostrego widzenia;
- zaburzeń równowagi;
- przewlekłych szumów usznych;
- problemów ze słuchem.
Niebezpieczne konsekwencje nieleczonego bruksizmu
Bruksizm wpływa negatywnie nie tylko na stan uzębienia, ale również na funkcjonowanie całego organizmu.
Stałe przeciążanie zębów prowadzi do uszkodzenia szkliwa, rozwoju stanów zapalnych przyzębia oraz zwiększa ryzyko utraty zębów. Nieleczone stany zapalne mogą rozprzestrzeniać się na okoliczne tkanki, a w skrajnych przypadkach prowadzić do groźnych powikłań ogólnoustrojowych.
Poważnym następstwem są również zmiany zwyrodnieniowe stawów skroniowo-żuchwowych. Z czasem może dojść do ograniczenia ich ruchomości, co utrudnia jedzenie, mówienie i codzienne funkcjonowanie.
Coraz więcej badań sugeruje ponadto związek bruksizmu sennego z przewlekłym stanem zapalnym i stresem oksydacyjnym. Mechanizmy te mogą zwiększać ryzyko rozwoju nadciśnienia tętniczego, miażdżycy oraz innych chorób sercowo-naczyniowych. Nie można również pomijać wpływu zaburzeń snu na zdrowie psychiczne, samopoczucie i jakość życia pacjentów.
Diagnostyka
Podejrzenie bruksizmu wymaga konsultacji stomatologicznej. W zależności od przyczyny i stopnia zaawansowania problemu pacjent może zostać skierowany również do innych specjalistów, takich jak:
- psycholog lub psychoterapeuta,
- neurolog,
- laryngolog,
- ortopeda,
- chirurg szczękowo-twarzowy,
- ortodonta,
- specjalista medycyny snu.
Wczesne rozpoznanie pozwala uniknąć wielu powikłań i ograniczyć postęp choroby.
Leczenie bruksizmu
Nie istnieje jedna uniwersalna metoda leczenia. Terapia powinna być dostosowana do przyczyny zaburzenia.
Korekta zgryzu
Jeżeli przyczyną problemu są nieprawidłowości zgryzowe, konieczna może być:
- korekta wystających punktów kontaktu zębów;
- wymiana nieprawidłowych wypełnień;
- wykonanie nowych koron lub protez;
- leczenie ortodontyczne.
Szyna relaksacyjna
Jednym z najczęściej stosowanych rozwiązań jest indywidualnie wykonana szyna relaksacyjna. Zakładana na noc chroni zęby przed ścieraniem i ogranicza skutki zaciskania szczęk. Należy jednak pamiętać, że nie usuwa przyczyny bruksizmu.
Psychoterapia i redukcja stresu
Ponieważ stres jest jednym z głównych czynników wywołujących bruksizm, skuteczne mogą być:
- psychoterapia;
- terapia behawioralna;
- techniki relaksacyjne;
- medytacja;
- joga;
- regularna aktywność fizyczna;
- spacery i jogging.
Toksyna botulinowa (botoks)
W wybranych przypadkach stosuje się iniekcje toksyny botulinowej do mięśni żwaczy. Zabieg zmniejsza siłę ich skurczu i ogranicza przeciążenia.
Leczenie farmakologiczne
Farmakoterapia powinna być prowadzona wyłącznie pod kontrolą lekarza.
Domowe sposoby wspomagające leczenie
Choć domowe metody nie zastąpią specjalistycznego leczenia, mogą pomóc zmniejszyć dolegliwości:
- wykonywanie ćwiczeń rozluźniających mięśnie żuchwy;
- delikatne otwieranie i zamykanie ust przez kilka minut;
- masaże twarzy, karku i barków;
- stosowanie zimnych lub ciepłych okładów w zależności od rodzaju bólu;
- unikanie twardych pokarmów, takich jak orzechy;
- ograniczenie kawy, mocnej herbaty i napojów energetycznych;
- rezygnacja z używek;
- odpowiednie nawodnienie organizmu (minimum 1,5 litra wody dziennie);
- dbanie o higienę snu i regularny odpoczynek.
Źródło: https://www.umw.edu.pl/pl/aktualnosci/bruksizm-ryzyko-sercowo-naczyniowe, https://naukawpolsce.pl/,lek. stom. Monika Wojda „Analiza zależności pomiędzy bruksizmem a obturacyjnym bezdechem występujących w czasie snu oraz skuteczności leczniczej aparatów wysuwających żuchwę”, https://www.magazyn-stomatologiczny.pl/
opr. Renata Bech
Ilustracja poglądowa AI
