W mediach rzadko podejmuje się temat donacji ciała na cele naukowe. Jest niewygodny, budzi lęk, nie mieści się w codziennym przekazie pełnym skrótów, uproszczeń i emocjonalnych tematów. A przecież to kwestia fundamentalna – dotyczy każdej osoby, która choć raz trafi do lekarza. Jak przyszli medycy mają się uczyć skutecznie nas leczyć, jeśli nie otrzymają dostępu do najważniejszego narzędzia swojej edukacji: ludzkiego ciała?
Dziś, podobnie jak kiedyś, w przypadku transplantologii wciąż pokutuje pewne tabu. Dawniej przeszczepy także budziły strach i niedowierzanie. Dopiero lata kampanii społecznych sprawiły, że liczba transplantacji w Polsce zaczęła regularnie rosnąć, ratując życie tysiącom osób. Podobnej rozmowy potrzebuje donacja ciała. I podobnej odwagi — by temat wreszcie wypłynął na powierzchnię.
Uniwersytety Medyczne w Polsce realizują Program Świadomej Donacji Zwłok. To inicjatywa, która pozwala osobom zdecydowanym na przekazanie swojego ciała po śmierci na cele dydaktyczne i naukowo-badawcze, świadomie zadeklarować taką wolę jeszcze za życia.
Procedura jest przejrzysta: przyszły donator wypełnia akt przekazania zwłok; podpis poświadcza u notariusza (na własny koszt); wszystkie pozostałe koszty – transport ciała, kremację, pochówek i opiekę nad grobowcem – pokrywa uczelnia.
Ciała pozostają w dyspozycji uczelni maksymalnie trzy lata. Po zakończeniu procesu dydaktycznego są kremowane, a uczelnia organizuje uroczysty, zbiorowy pochówek, na który zaprasza osoby wskazane przez donatora.
Motywacje donatorów są różne, ale łączy ich jedno – pełna świadomość i odpowiedzialność. To osoby, które rozumieją, że ich decyzja realnie wpłynie na poziom przyszłej opieki medycznej. Część z nich kieruje się także potrzebą pomocy innym, inni – samotnością i świadomością, że po ich śmierci nikt nie zajmie się formalnościami pogrzebowymi. Bez względu na powód, ich gest ma wymiar nie tylko praktyczny, ale i głęboko humanistyczny. Świadoma donacja jest jedną z najczystszych form altruizmu: podarowaniem czegoś, co jest absolutnie nie do zastąpienia – własnego ciała.
Mimo ogromnego rozwoju technologii, zaawansowanych modeli trójwymiarowych, programów komputerowych, filmów edukacyjnych czy plastynatów, prawdziwe ludzkie ciało pozostaje niezastąpionym atlasem anatomii. Materiały dydaktyczne opierają się na danych uśrednionych – tymczasem każdy człowiek jest inny. Realny pacjent nie wygląda jak kolorowy schemat w atlasie. Ma własną historię chorób, indywidualne proporcje, nietypowe naczynia, przebieg nerwów, warianty anatomiczne.
Dla studentów pierwsze zajęcia bywają trudne. Konfrontują się po raz pierwszy z realnością śmierci i fizyczną obecnością ciała. Dlatego tak ważna jest rola wykładowców: uczenia szacunku, wdzięczności i zrozumienia, że ciało w prosektorium należało do człowieka, który miał rodzinę, życie, marzenia.
Kontakt ze zwłokami jest pierwszym, ale fundamentalnym etapem wieloletniego procesu kształcenia lekarza. Później student pracuje na preparatach histologicznych, patomorfologicznych, a w kolejnych latach – z pacjentami. To powolne, stopniowe zanurzenie w medycynę. Bez właściwej edukacji na początku – bez zrozumienia unikalnej natury ludzkiego ciała – dalsze etapy kształcenia byłyby niepełne. Są uczelnie na świecie, które próbują uczyć anatomii bez prosektorium, ale doświadczeni anatomiści powtarzają zgodnie: prędzej czy później odbije się to na pacjentach.
Ciało człowieka pozostaje najdoskonalszym, niezastąpionym źródłem wiedzy. Żaden model nigdy nie odzwierciedli w pełni złożoności struktur, które decydują o życiu. Dlatego donatorzy są dla studentów czymś znacznie większym niż anonimowymi „preparatami”. Są nauczycielami.
Program Świadomej Donacji Zwłok uczy młodych medyków nie tylko anatomii, lecz także empatii, pokory, odpowiedzialności i świadomości, że przyszły lekarz pracuje z człowiekiem – nie z przypadkiem, schematem ani organem w izolacji.
Dlaczego trzeba o tym mówić? Bo milczenie utrwala tabu. Bo społeczeństwo, które potrafi mówić o śmierci i o jej znaczeniu dla nauki, staje się dojrzalsze. Bo każda donacja to realna inwestycja w zdrowie nas wszystkich. Źródła: donacja.sum.edu.pl, medycyna.uw.edu.pl, anpraw.umw.edu.pl
Opr. Renata Bech
Fot. Archiwum autorki
