Ogólnopolski Dzień Transplantacji obchodzony jest w Polsce 26 stycznia już od 2005 roku. Ta data nie jest przypadkowa – nawiązuje do rocznicy pierwszego udanego przeszczepu nerki w naszym kraju, który został przeprowadzony w 1966 roku w I Klinice Chirurgicznej Akademii Medycznej w Warszawie. Zabieg ten był wówczas 621. takim przeszczepem na świecie (pierwszy miał miejsce w 1954 roku) i zapisał się na trwałe w historii polskiej medycyny.
Celem jest promowanie wiedzy i świadomości społecznej na temat przeszczepiania narządów i tkanek. To także okazja do przełamywania mitów i obaw, które wciąż towarzyszą tej dziedzinie medycyny, by stała się powszechnie akceptowaną, zrozumiałą i docenianą metodą leczenia ratującą życie. Przeszczepianie narządów polega na wszczepieniu biorcy narządu lub tkanek pochodzących od innego człowieka. Dla osób cierpiących na krańcową niewydolność serca, płuc czy wątroby przeszczepienie narządu jest często jedyną szansą na dalsze życie. Podobnie przeszczep szpiku kostnego bywa jedyną skuteczną metodą leczenia w przypadku ciężkich, nieuleczalnych chorób szpiku, w tym wielu rodzajów białaczek.
W Polsce obowiązuje zasada tzw. zgody domniemanej. Oznacza to, że jeśli dana osoba za życia nie wyraziła sprzeciwu wobec pobrania narządów po śmierci, lekarze mają prawo je pobrać – zgoda rodziny nie jest formalnie wymagana. W praktyce jednak personel medyczny zawsze rozmawia z bliskimi zmarłego. Osoby, które nie zgadzają się na pobranie swoich narządów po śmierci, powinny zgłosić sprzeciw do Centralnego Rejestru Sprzeciwów prowadzonego przez Poltransplant. Można to zrobić osobiście, listownie lub za pośrednictwem formularza internetowego. Niektóre narządy, takie jak nerka czy fragment wątroby, a także tkanki, np. szpik kostny, mogą być pobierane od żywych dawców. Warunkiem jest dobrowolna zgoda dawcy oraz brak zagrożenia dla jego życia i zdrowia. Większość przeszczepów – nerek, serc, płuc, wątroby, trzustki, jelit czy rogówek – pochodzi jednak od dawców zmarłych. Pobranie następuje po wyczerpaniu wszystkich możliwości leczenia i po komisyjnym stwierdzeniu śmierci mózgowej, o ile osoba za życia nie zgłosiła sprzeciwu.
Rok 2025 był rekordowy dla polskiej transplantologii. Przeszczepiono wówczas łącznie 2254 narządy pozyskane od 781 zmarłych dawców. Narządy otrzymało 2298 pacjentów. Najczęściej przeszczepianym narządem była nerka – wykonano 1227 takich transplantacji. Przeszczepiono również 671 wątrób, 169 serc, 133 płuca oraz 10 trzustek. Znacznie gorzej wygląda sytuacja w przypadku przeszczepów od żywych dawców. Stanowią one nieco ponad 5 procent wszystkich transplantacji, co jest wynikiem znacznie niższym niż w wielu innych krajach. W 2025 roku wykonano 69 przeszczepów nerek oraz 37 przeszczepów fragmentów wątroby pobranych od żywych dawców. Są to najczęściej transplantacje rodzinne, a narządy do takich operacji pozyskiwane są zwykle od najbliższych krewnych.
Mimo rosnącej liczby przeszczepów, potrzeby wciąż są ogromne. Krajowa Lista Oczekujących na Przeszczepienie w 2025 roku, po zakwalifikowaniu pacjentów w ośrodkach kwalifikujących i bez osób czasowo zawieszonych, oscylowała każdego miesiąca wokół 2000 osób. To pokazuje, jak ważna jest dalsza edukacja, otwarta rozmowa o dawstwie narządów oraz świadome podejmowanie decyzji dotyczących transplantacji.
Ogólnopolski Dzień Transplantacji przypomina, że jeden dawca może uratować życie wielu osobom, a decyzja o dzieleniu się narządami po śmierci jest jednym z najpiękniejszych gestów solidarności i człowieczeństwa. Jego obchody mają charakter zarówno lokalny, jak i ogólnokrajowy. Tego dnia często organizowane są prelekcje, warsztaty, kampanie informacyjne oraz spotkania z ekspertami i osobami po przeszczepach. Szpitale, fundacje i organizacje pozarządowe niejednokrotnie angażują się w działania edukacyjne, przybliżając procedury transplantacyjne oraz rolę dawców. Szczególne znaczenie mają osobiste historie pacjentów, które pokazują, że transplantacja to realna szansa na drugie życie.
Renata Bech
Ilustracja poglądowa AI
