Dostępność to nie tylko dobra wola, ale także konkretne przepisy prawa. W Unii Europejskiej i w Polsce istnieją regulacje, które określają, jak tworzyć przestrzeń i usługi dostępne dla wszystkich. W tym artykule wyjaśniamy, jakie to przepisy i kto odpowiada za ich wdrażanie.
Dostępność nie jest tylko dobrą praktyką czy wyrazem wrażliwości społecznej. To także obowiązek wynikający z konkretnych przepisów prawa – zarówno na poziomie europejskim, jak i krajowym. Dzięki nim osoby z niepełnosprawnościami oraz osoby ze szczególnymi potrzebami mogą korzystać z usług, przestrzeni i informacji na równych zasadach.
W Unii Europejskiej kluczową rolę odgrywają dyrektywy, które wyznaczają wspólne standardy dla wszystkich państw członkowskich. Najważniejsze z nich to:
- Dyrektywa o dostępności stron internetowych i aplikacji mobilnych (UE 2016/2102), która określa wymagania dotyczące dostępności cyfrowej w sektorze publicznym,
- Europejski Akt o Dostępności (European Accessibility Act, UE 2019/882), którego celem jest ujednolicenie wymagań dostępności dla wybranych produktów i usług w całej Unii Europejskiej.
Przepisy unijne nie działają jednak bezpośrednio – muszą zostać wdrożone do prawa krajowego. W Polsce oznacza to konkretne ustawy i regulacje, które określają obowiązki instytucji oraz firm.
Do najważniejszych polskich aktów prawnych dotyczących dostępności należą:
- Ustawa o dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych z 2019 roku, która zobowiązuje instytucje publiczne do zapewnienia dostępności swoich stron i aplikacji oraz publikowania deklaracji dostępności,
- Ustawa o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami z 2019 roku, która dotyczy szeroko rozumianej dostępności w instytucjach publicznych (architektonicznej, cyfrowej i informacyjno-komunikacyjnej),
- Ustawa z 2024 roku o zapewnianiu spełniania wymagań dostępności niektórych produktów i usług (tzw. Polski Akt o Dostępności), wdrażająca przepisy europejskie i rozszerzająca obowiązki także na sektor prywatny.
W praktyce oznacza to, że dostępność nie dotyczy już tylko urzędów, ale coraz częściej także firm, sklepów internetowych, banków czy usług transportowych. Nowe przepisy zaczynają obowiązywać w pełnym zakresie od czerwca 2025 roku i mają na celu likwidowanie barier w codziennym życiu.
Wiele osób zastanawia się, kto właściwie odpowiada za dostępność w Polsce. Odpowiedź nie jest jedna, ponieważ jest to system rozproszony, obejmujący różne instytucje.
Za koordynację działań na poziomie krajowym odpowiada minister właściwy do spraw rozwoju regionalnego, wspierany przez Radę Dostępności – organ doradczy, który opiniuje i wspiera wdrażanie zmian.
W obszarze dostępności cyfrowej ważną rolę pełni Ministerstwo Cyfryzacji, które monitoruje dostępność stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych oraz może nakładać kary w przypadku braku dostosowania.
W przypadku nowych przepisów dotyczących produktów i usług (Polski Akt o Dostępności) system nadzoru jest szerszy i obejmuje m.in.:
- organy nadzoru rynku (w tym właściwe ministerstwa),
- Prezesa Zarządu PFRON,
- a także inne instytucje kontrolne, w zależności od rodzaju usługi lub produktu.
Warto jednak pamiętać, że odpowiedzialność za dostępność nie spoczywa wyłącznie na instytucjach państwowych. W dużej mierze zależy ona od konkretnych podmiotów – urzędów, organizacji czy firm – które powinny wdrażać rozwiązania dostępne dla wszystkich użytkowników.
Dostępność to więc nie tylko przepisy, ale także praktyka ich stosowania. To wspólna odpowiedzialność – państwa, instytucji i nas wszystkich – za tworzenie świata, w którym każdy może uczestniczyć na równych zasadach.
Jako Karkonoski Sejmik Osób Niepełnosprawnych chcemy przybliżać te zagadnienia i pokazywać, że za pojęciem „dostępność” stoją konkretne działania, obowiązki i realne zmiany w życiu ludzi.
Opracowanie: Magdalena Panasiuk
